Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej

Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej to instytucja z ponad stuletnią historią, która mieści się w nowoczesnym gmachu w centrum Przemyśla. Zbiory liczą ponad 200 tysięcy eksponatów, co czyni je największą kolekcją muzealną w województwie podkarpackim. Od ikon bizantyjskich po pamiątki po profesorze Weiglu – tutaj historia regionu opowiedziana jest przez przedmioty, które przetrwały zawieruchy dziejów.

Budynek sam w sobie przyciąga wzrok. Jego bryła nawiązuje do fortyfikacji Twierdzy Przemyśl, choć wnętrze jest w pełni nowoczesne i funkcjonalne.

Historia muzeum – od prywatnej kolekcji do narodowej instytucji

Wszystko zaczęło się w 1909 roku, kiedy grupa miejscowych działaczy społecznych powołała Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Przemyślu. Zalążkiem zbiorów była prywatna kolekcja braci Kazimierza i Tadeusza Osińskich – historyków i miłośników przeszłości, którzy przez lata gromadzili przedmioty z dziedziny archeologii, etnografii i sztuki. Do tego doszły liczne dary od mieszkańców miasta i okolic.

Uroczyste otwarcie pierwszej ekspozycji odbyło się 10 kwietnia 1910 roku. Wydarzenie miało uroczysty charakter – błogosławił je sam biskup Józef Sebastian Pelczar, życząc rozwoju dla dobra polskiej nauki i kultury. W 1921 roku placówka przyjęła nazwę Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej i została przyjęta do elitarnego grona czternastu polskich muzeów w Związku Muzeów Historyczno-Artystycznych.

Okres międzywojenny był trudny – muzeum borykało się z problemami finansowymi i kilkakrotnie zmieniało siedzibę. I wojna światowa przyniosła jednak liczną kolekcję militariów i pamiątek ze zniszczonych dworów i miasteczek regionu. Po II wojnie światowej muzeum przejęło również zbiory ukraińskiego muzeum Striwihor, co dodatkowo wzbogaciło kolekcję.

Przed 1909 rokiem kolekcja braci Osińskich liczyła już ponad 1500 przedmiotów, około 3000 książek oraz około 2000 aktów grodzkich i ziemskich. To był imponujący zbiór jak na prywatną inicjatywę.

Nowy gmach – architektura nawiązująca do twierdzy

Budowa nowego gmachu głównego rozpoczęła się w 2006 roku na placu Berka Joselewicza, w miejscu gdzie przed wojną stały kamienice żydowskie zniszczone podczas II wojny światowej. Projekt powstał w firmie KKM Kozień Architekci i był finansowany ze środków unijnych, samorządowych i ministerialnych. Uroczyste otwarcie nastąpiło 16 grudnia 2008 roku.

Architektura budynku intryguje od pierwszego spojrzenia. Nowoczesna bryła nawiązuje do lokalnej architektury fortecznej – Przemyśl przez lata był przecież jedną z największych twierdz w Europie. Z wyglądu przypomina twierdzę, ale wnętrze jest przestronne, jasne i dostosowane do współczesnych standardów muzealnych.

Co zobaczysz w zbiorach muzeum

Kolekcja obejmuje eksponaty z zakresu archeologii, historii, numizmatyki, sztuki, etnografii i przyrody. To placówka wielodziałowa, więc każdy znajdzie coś dla siebie.

Dział Historyczny dokumentuje przeszłość Przemyśla i Ziemi Przemyskiej w jej historycznych granicach. Znajdziesz tu numizmaty, materiały ikonograficzne, pamiątki historyczne – między innymi po profesorze Rudolfie Weiglu, wynalazcy szczepionki przeciw tyfusowi plamistemu, i kompozytorze Arturze Malawskim. W zbiorach są też archiwalia, w tym archiwum gazety „Gwiazda Przemyśla”, rodziny Osińskich oraz druki ulotne z obu wojen światowych.

Dział Sztuki i Rzemiosła gromadzi dawną i współczesną sztukę, szczególnie dzieła twórców związanych z wschodnią Małopolską. W skład zbiorów wchodzi malarstwo polskie i obce, grafika, rysunek, rzeźba oraz rzemiosło cechowe i artystyczne. Militaria także stanowią osobną część kolekcji.

Szczególnie warta uwagi jest kolekcja ikon z XV-XX wieku – jedna z największych w Polsce. To efekt wielokulturowego charakteru regionu, gdzie przez wieki współistniały różne wyznania i narodowości. Ikony bizantyjskie, carskie wrota, figury aniołów – te dzieła sztuki sakralnej pokazują bogactwo duchowe dawnej Ziemi Przemyskiej.

W zbiorach znajduje się cenna gemma bizantyjska z X/XI wieku wykonana z heliotropu – rzadki przykład średniowiecznej sztuki jubilerskiej.

Zbiory przyrodnicze obejmują okazy paleontologiczne, mineralogiczne, skamieliny, trofea i preparaty. Kolekcja etnograficzna odnosi się do dziedzictwa kulturowego dawnych Kresów Wschodnich, w tym regionu huculskiego.

Ciekawostką jest kolekcja fajek i cygarniczek – Przemyśl był przecież ważnym ośrodkiem fajczarskim. Ta część zbiorów ma swój osobny oddział.

Oddziały muzeum warte odwiedzenia

Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej to nie tylko gmach główny. Placówka ma dwa dodatkowe oddziały, które warto włączyć do zwiedzania.

Muzeum Dzwonów i Fajek mieści się w zabytkowej Wieży Zegarowej przy ulicy Władycze. Oddział otwarto we wrześniu 2001 roku po remoncie. To miejsce nietypowe – gdzie indziej zobaczysz tak dużą kolekcję dzwonów i fajek pod jednym dachem? Wieża sama w sobie jest zabytkiem wartym uwagi.

Muzeum Historii Miasta Przemyśla działa od 2005 roku w późnorenesansowej kamienicy mieszczańskiej przy Rynku 9. Ekspozycja skupia się na dziejach samego miasta – od średniowiecza po czasy współczesne. Lokalizacja w sercu starego miasta sprawia, że można łatwo połączyć zwiedzanie z spaceru po rynku.

Dla kogo jest to miejsce

Muzeum przyciąga różne grupy zwiedzających. Miłośnicy historii znajdą tu materiały dokumentujące burzliwe dzieje regionu – od średniowiecza przez okres zaborów, obie wojny światowe, aż po czasy współczesne. Osoby zainteresowane sztuką docenią kolekcję ikon i dzieł malarskich.

Rodziny z dziećmi też mogą znaleźć coś interesującego, szczególnie w działach przyrodniczym i etnograficznym. Wystawy czasowe często są przygotowane w sposób przystępny dla młodszych zwiedzających.

Nie każdy musi być ekspertem, żeby docenić te zbiory. Wielokulturowy charakter dawnego Przemyśla – gdzie mieszkali Polacy, Żydzi, Ukraińcy, Austriacy – odbija się w różnorodności eksponatów. To dobry punkt wyjścia, żeby zrozumieć skomplikowaną historię tego zakątka Europy.

Wystawy czasowe i wydarzenia kulturalne

Do czasu urządzenia wszystkich stałych ekspozycji, muzeum oferuje bogatą ofertę wystaw czasowych. Program zmienia się regularnie, więc warto sprawdzić aktualną ofertę przed wizytą na stronie internetowej muzeum.

Placówka organizuje też różnego rodzaju działania kulturalne i edukacyjne – warsztaty muzealne, spotkania, wykłady. To żywa instytucja, która nie poprzestaje tylko na prezentowaniu zbiorów.

Muzeum współpracuje z Podkarpacką Biblioteką Cyfrową, dzięki czemu część zbiorów można oglądać online. Każdy eksponat jest dokładnie sfotografowany i opisany.

Informacje praktyczne – bilety, godziny otwarcia, dojazd

Główny budynek muzeum znajduje się przy Placu Płk. Berka Joselewicza 1 w samym centrum Przemyśla. Dojazd jest prosty – zarówno pieszo ze starego miasta, jak i samochodem. W okolicy znajdują się miejsca parkingowe.

Muzeum Dzwonów i Fajek mieści się przy ulicy Władycze w Wieży Zegarowej, a Muzeum Historii Miasta Przemyśla przy Rynku 9. Wszystkie lokalizacje są w centrum, więc można je zwiedzić podczas jednego spaceru po mieście.

Szczegółowe informacje o cenach biletów i godzinach otwarcia najlepiej sprawdzić na oficjalnej stronie muzeum pod adresem mnzp.pl lub dzwoniąc pod numer 16 679 30 00. Godziny mogą się zmieniać w zależności od sezonu i dni tygodnia.

Na zwiedzanie głównej siedziby warto przeznaczyć co najmniej 1,5-2 godziny, jeśli chce się obejrzeć zbiory spokojnie. Dodatkowe oddziały to kolejne 30-45 minut każdy. Można też rozłożyć zwiedzanie na kilka wizyt – bilet łączony obejmuje wszystkie lokalizacje.

Muzeum oferuje możliwość zwiedzania z przewodnikiem, co szczególnie poleca się grupom i osobom, które chcą poznać więcej kontekstu historycznego. Warto wcześniej umówić się na taką wizytę.